Phi hư cấu / Hướng dẫn viết thực hành

Cách xây dựng cấu trúc chương phi hư cấu

Một chương tốt không chỉ chứa thông tin liên quan. Nó phát triển một câu hỏi cho đến khi độc giả có thể hiểu hoặc làm được điều mà lúc bắt đầu họ chưa thể.

Thử bài tậpĐọc hướng dẫn
CÂU TRẢ LỜI THỰC TẾ

Giao cho chương một câu hỏi cụ thể để trả lời và một thay đổi trong cách hiểu cần tạo ra. Sắp xếp phần giữa theo chuỗi lập luận hoặc quyết định, với ví dụ và bằng chứng có nhiệm vụ rõ ràng. Giải thích cách từng phần hỗ trợ ý trung tâm và nêu các giới hạn khi lập luận gặp thực tế. Nối các phần bằng quan hệ logic của chúng, rồi để phần kết trả lời câu hỏi mở đầu và cho thấy độc giả giờ có thể hiểu hoặc làm gì.

Hữu ích khi một chương phi hư cấu có chất liệu liên quan nhưng đọc giống tập hợp ghi chép hơn là một câu trả lời được phát triển dần.

Một chương có thể chứa nghiên cứu xuất sắc mà vẫn giống ngăn kéo đầy ghi chép. Một câu chuyện đặt ra vấn đề, vài dữ kiện được trình bày, một bài tập xuất hiện, rồi phần kết lặp lại phần đầu. Từng phần đều liên quan đến chủ đề, nhưng độc giả không hiểu vì sao phần này nối tiếp phần trước.

Để xây dựng chương phi hư cấu, hãy xác định nó cần tiến triển thế nào: một quyết định thực tế, một lập luận được phát triển hay thay đổi trong cách hiểu câu chuyện. Hướng dẫn này dùng chương hư cấu từ một cuốn sách thực hành về tổ chức buổi trao đổi hạt giống trong khu phố. Các ví dụ minh họa lựa chọn khi viết, không phải chỉ dẫn làm vườn hay bằng chứng từ sự kiện có thật.

Xác định nhiệm vụ riêng của chương

Viết câu trả lời đơn giản cho hai câu hỏi: khi bắt đầu chương, người đọc đang thắc mắc gì, và đến cuối chương, điều gì nên thay đổi? Giữ phạm vi câu trả lời hẹp hơn lời hứa chung của sách. Nếu sách giúp người đọc cân nhắc buổi trao đổi hạt giống, một chương có thể giúp họ quyết định cách mô tả phạm vi sự kiện. Chương không thể đồng thời dạy mọi khía cạnh tổ chức.

Chương của ta bắt đầu bằng câu hỏi: “Cần nói gì với mọi người trước khi họ đến?” Chương kết thúc bằng bản nháp lời mời giúp hiểu rõ sự kiện mà không hứa quá khả năng của ban tổ chức. Như vậy ta có đích đến có thể quan sát. Nó cũng chỉ ra chất liệu nên nằm ở nơi khác, chẳng hạn bản so sánh đầy đủ các địa điểm.

Với sách phi hư cấu tự sự, đích đến có thể là thay đổi cách hiểu thay vì hành động. Một chương có thể đưa độc giả từ chỗ xem tranh chấp là xung đột tính cách đến chỗ nhận ra mâu thuẫn về quyền tiếp cận không gian chung. Bạn vẫn phải tạo cơ sở cho thay đổi đó bằng tư liệu được ghi nhận thực tế và cách diễn giải. Nhiệm vụ của chương mô tả điều nó phải làm được, không phải điều bạn mong độc giả thán phục.

Chọn mở đầu tạo đúng câu hỏi

Cảnh mở đầu, ví dụ, chi tiết bất ngờ hay phát biểu trực tiếp đều có thể hiệu quả. Chọn theo nhiệm vụ chương. Nếu bắt đầu bằng cảnh, bảo đảm căng thẳng của cảnh dẫn đến câu hỏi chương sẽ trả lời. Câu chuyện hấp dẫn đặt ra câu hỏi khác tạo lời hứa mà bạn sẽ bỏ dở hoặc phải mất nhiều trang giải thích vì sao không theo đuổi.

Trong mở đầu hư cấu của ta, người tổ chức nhận ba tin nhắn: một hàng xóm hỏi có bắt buộc mang hạt giống không, người khác đề nghị mang cành giâm, và người nữa muốn biết trẻ em có được tham dự không. Các tin nhắn cho thấy lời mời chưa rõ. Ta không cần tiểu sử dài của người tổ chức để hiểu vấn đề. Chương có thể đi từ các câu hỏi ấy đến thông tin lời mời cần có.

Đừng dựng cảnh kịch tính rồi trình bày như sự thật được ghi nhận. Ghi rõ ví dụ giả định. Nếu dùng cảnh thật, phân biệt điều có tư liệu xác nhận với điều bạn suy luận. Mở đầu cần tạo hứng thú và định hướng, đồng thời tuân thủ nguyên tắc về bằng chứng áp dụng cho phần còn lại của sách.

Ý TƯỞNG ĐƯỢC MINH HỌAGiải thích cả cách áp dụng lời khuyên sang tình huống khác.MỘT CHUỖI CẢNH ĐỂ LÀM VIỆC
Điều chưa rõ

Tôi có thể đến mà không mang hạt giống không?

Ví dụ

“Cứ đến xem dù bạn không có gì để trao đổi.”

Áp dụng

Kiểm tra các quyết định tham gia khác trong lời mời.

Ví dụ trao đổi hạt giống cho thấy vì sao một câu hữu ích và cách áp dụng sự phân biệt ở nơi khác. Ví dụ minh họa được sáng tác riêng.

Nêu ý chính đủ sớm

Sau khi phần mở đầu xác lập vấn đề, hãy cho người đọc một khung nhìn hữu ích. Với chương này: lời mời giúp mọi người quyết định có tham gia hay không và tham gia như thế nào. Khung nhìn ấy cho họ biết vì sao các chi tiết sắp tới quan trọng. Nó cũng giúp chương không biến thành danh sách mẹo dùng từ hấp dẫn mà thiếu mục đích rõ ràng.

Bạn không cần tiết lộ mọi kết luận ngay đoạn đầu. Chương tự sự hoặc điều tra có thể chủ ý phát triển ý nghĩa dần dần. Tuy vậy, người đọc cần đủ định hướng để hiểu câu hỏi đang được tìm hiểu. Chưa biết lập luận sẽ đi đến đâu có thể hữu ích; không hiểu một đoạn đang bàn về điều gì thì thường không.

Viết ý chính bằng một câu giản dị trước khi trau chuốt phần mở đầu. Sau đó, kiểm tra chương có thực sự phát triển ý ấy không. Nếu bản nháp chủ yếu nói về việc chào đón người mới nhưng câu chủ đạo lại nói về mô tả chính xác sự kiện, hãy chọn ý nào sẽ dẫn dắt. Cố giữ cả hai ngang nhau có thể khiến chương liên tục đổi chủ đề.

Trang bản thảo và tư liệu chương trải trên bàn lập kế hoạch
THẤY RÕ CÁCH VẬN HÀNHMột chương. Một quyết định của người đọc.

Nối lời giải thích với ví dụ, rồi cho người đọc cách áp dụng sự phân biệt với phạm vi rõ ràng.

Hình minh họa biên tập được sáng tác riêng

Xếp phần giữa theo quyết định hoặc bước lập luận

Chia phần giữa thành các phần dẫn độc giả qua từng bước công việc. Với lời mời trao đổi hạt giống, trình tự hữu ích có thể là: xác định sự kiện, giải thích cách tham gia, nêu chi tiết thực tế, làm rõ giới hạn và cung cấp cách đặt câu hỏi. Mỗi phần giải quyết một điều chưa rõ để phần sau có thể dựa vào. Trình tự này xuất phát từ mục đích của ví dụ, không phải công thức chung cho mọi chương.

Một chương lập luận có thể cần cấu trúc khác: nêu cách giải thích phổ biến, xem xét bằng chứng, thử phương án thay thế và làm rõ luận điểm. Chương dựa trên tường thuật thực tế có thể xen kẽ các cảnh với đoạn cung cấp bối cảnh. Hãy nêu nhiệm vụ từng phần trước khi chọn trình tự. “Bối cảnh” ít thông tin hơn “Giải thích vì sao cư dân hiểu lời mời theo những cách khác nhau”.

Tìm điều kiện tiên quyết bị ẩn. Nếu một phần khuyên chọn cách diễn đạt cho người mới, trước hết phải xác lập việc tham gia đòi hỏi gì. Nếu ví dụ sau ngầm dựa vào giới hạn phần giải thích trước chưa nhắc, hãy giới thiệu giới hạn sớm hơn. Câu nối tốt không thể sửa hoàn toàn trình tự yêu cầu người đọc hiểu hệ quả trước nguyên nhân.

TRƯỜNG HỢP THỨ HAI / ÁP DỤNG PHƯƠNG PHÁP

Cho ví dụ một nhiệm vụ sau lời giải thích.

Chương về tổ chức trao đổi sách nói “làm rõ quy tắc”. Trường hợp được phân tích có thể cho thấy quy tắc phải giải quyết điều chưa rõ nào và người đọc nên dùng sự phân biệt ấy ra sao.

NGHIÊN CỨU THỰC HÀNHBOOKDRAFTLAB / 01

Giải thích → ví dụ → áp dụng

  1. Câu hỏi của người đọc

    Tôi có được lấy sách nếu không mang sách đến không?

  2. Cách diễn đạt mẫu

    Bạn được chọn một cuốn sách dù có hay không mang sách để góp.

  3. Kiểm tra việc áp dụng

    Lời mời có trả lời câu hỏi tham gia thực sự không?

Ví dụ hư cấu được sáng tác riêng để hướng dẫn. Vận dụng các quyết định vào cuốn sách của bạn.
VÌ SAO LỰA CHỌN NÀY HỮU ÍCH

Giải thích vì sao cách diễn đạt hữu ích: nó loại bỏ một điều kiện mà người mới có thể mặc định là bắt buộc. Sau đó, xem xét quyết định khác, chẳng hạn trẻ em có cần người lớn đi cùng hay không, mà không giả vờ câu đầu tiên giải quyết mọi cách bố trí. Kết phần bằng một phép kiểm tra độc giả có thể áp dụng cho lời mời của mình. Diễn tiến ấy biến chỉ dẫn chung thành lời giải thích, ví dụ cụ thể và nhiệm vụ có phạm vi rõ ràng.

Nếu chương có vài ví dụ hữu ích thì sao?

Giao cho các ví dụ những nhiệm vụ khác nhau. Một ví dụ có thể minh họa lựa chọn cơ bản; ví dụ khác có thể làm rõ giới hạn hoặc ngoại lệ. Nếu ba ví dụ lặp cùng một ý mà không mở rộng, hãy giữ ví dụ rõ nhất và dùng chỗ còn lại để giải thích cách độc giả áp dụng ý tưởng sang tình huống khác.

Để ví dụ thể hiện một bước suy nghĩ cụ thể

Ví dụ cần làm hơn việc khiến văn xuôi sinh động. Xác định nó làm rõ sự phân biệt nào. So sánh “Mang hạt giống và tham gia cùng chúng tôi” với “Bạn vẫn có thể đến xem dù không có hạt giống để chia sẻ”. Câu thứ hai trả lời câu hỏi tham gia mà câu đầu bỏ ngỏ. Bạn có thể giải thích khác biệt mà không khẳng định một cách nói sẽ khiến mọi người đọc cảm thấy được chào đón.

Phát triển ví dụ đủ để người đọc áp dụng ý tưởng vào tình huống khác. Cho thấy lời mời ban đầu, xác định hai điểm chưa rõ, sửa lời mời và giải thích giới hạn của bản sửa. Nếu độc giả tổ chức nhiều loại sự kiện, thêm trường hợp đối chiếu ngắn. Lời mời nhỏ dành cho hàng xóm quen có thể cần bối cảnh khác thông báo công khai đến người lạ.

Đừng tiếp tục thêm ví dụ khi chúng chỉ lặp lại cùng một ý. Một ví dụ chi tiết kèm lập luận có thể hữu ích hơn sáu ví dụ ngắn mà độc giả phải tự diễn giải. Ngược lại, một ví dụ thuận lợi khác thường có thể che giấu giới hạn của phương pháp. Thêm phản ví dụ hoặc trường hợp khó khi nó làm thay đổi cách độc giả nên áp dụng ý tưởng.

Giải thích bằng chứng thay vì chỉ chèn vào

Nếu chương dùng nghiên cứu hoặc tư liệu tường thuật thực tế, hãy phân biệt quan sát của nguồn với cách diễn giải của bạn. Giới thiệu tư liệu với đủ bối cảnh để thấy vì sao nó thuộc về đoạn này. Sau khi trình bày, giải thích nó hỗ trợ điều gì, không thể xác lập điều gì và làm thay đổi câu hỏi của chương ra sao. Một dẫn nguồn không thực hiện việc lập luận ấy thay độc giả.

Giả sử một người tổ chức có thật kể rằng khách liên tục hỏi có được đến tay không hay không. Lời kể ấy có thể làm cơ sở bàn về cách truyền thông của một sự kiện. Nó không chứng minh mọi buổi trao đổi hạt giống đều gặp vấn đề đó. Bạn có thể dùng lời kể để đặt câu hỏi, rồi xây dựng một gợi ý thực hành có chừng mực thay vì khái quát thành quy luật hành vi rộng lớn.

Ở cấp độ đoạn văn, hãy tìm mối liên hệ rõ ràng giữa luận điểm, cơ sở hỗ trợ và lời giải thích của bạn. Hướng dẫn của các trường đại học về cấu trúc đoạn có thể giúp tổ chức ở quy mô nhỏ này. Thay đổi nhịp theo chất liệu, nhưng đừng để độc giả phải đoán một lời trích đang ủng hộ lập luận, làm nó phức tạp hơn hay chỉ tạo không khí.

Nêu khó khăn khi lời khuyên gặp thực tế

Chương hữu ích hơn khi đề cập đến những tình huống khiến ví dụ gọn gàng trở nên khó áp dụng. Có thể người tổ chức chưa trả lời được mọi câu hỏi về khả năng tiếp cận trước khi địa điểm xác nhận cách bố trí. Có thể phạm vi sự kiện thay đổi sau khi lời mời đã được gửi đi. Hãy bàn cách truyền đạt sự chưa chắc chắn và những điều chỉnh, không giả vờ rằng câu chữ hoàn hảo sẽ loại bỏ mọi vấn đề.

Đặt các tình huống phức tạp gần lời khuyên mà chúng giới hạn. Nếu ví dụ nói “nhận mọi loại hạt giống” nhưng mười trang sau mới nêu hạn chế, chương đã tạm thời dạy một phiên bản quá rộng của chính phương pháp. Giải thích vì sao những khẳng định về thứ có thể nhận cần được kiểm tra, và đừng biến các vấn đề đòi hỏi hướng dẫn chuyên môn thành giả định thiếu cơ sở trong chương.

Các lỗi thường gặp gồm coi giai thoại là bằng chứng, giả định một độc giả lý tưởng có nguồn lực vô hạn và dồn mọi ngoại lệ vào đoạn cuối mang tính phòng thủ. Chọn những tình huống phức tạp thực sự ảnh hưởng đến quyết định của độc giả. Một danh mục mọi vấn đề tưởng tượng được cũng sẽ làm chương quá tải, như lời khuyên không thừa nhận vấn đề nào.

Hai người đọc trong ảnh minh họa đang đối chiếu các đoạn bản thảo tại bàn đọc sáng sủa
CÔNG VIỆC GIỮA NHỮNG TRANG VIẾTPhản hồi có thể xem xét.

Tìm đoạn văn liên quan, tách phản ứng của người đọc khỏi nhận định về vấn đề và chọn một thay đổi đáng thử.

Ảnh minh họa gốc tạo riêng cho BookDraftLab.

Viết câu nối cho thấy mối liên hệ

Câu nối cần giải thích vì sao người đọc cần phần tiếp theo ngay lúc này. “Tiếp theo, ta bàn chi tiết thực tế” chỉ gọi tên việc đổi chủ đề. “Sau khi biết có thể tham dự, mọi người cần đủ thông tin để quyết định sự kiện có hợp lịch trong ngày không” cho thấy quan hệ. Câu sau giúp theo dõi cấu trúc dễ hơn vì nối hai quyết định của người đọc.

Dùng câu chuyển tiếp để cho thấy sự thay đổi về quy mô hoặc chức năng. Một đoạn có thể đi từ trải nghiệm của một người đến câu hỏi rộng hơn, từ nhận định chung đến ví dụ được phân tích cụ thể, hoặc từ một phương pháp đến những giới hạn của nó. Khi mối liên hệ chưa rõ, hãy nói rõ bước chuyển ấy. Thường chỉ cần một câu, thay vì thêm lời dẫn trang trọng vào mọi đoạn.

Nếu không giải thích được quan hệ giữa hai phần, hãy xem trình tự. Có thể một phần thuộc chương khác, hoặc thiếu bước lập luận ở giữa. Đừng xử lý vấn đề cấu trúc bằng cách thêm những từ như “hơn nữa” hay “do đó”. Chúng hiệu quả khi có quan hệ thật; tự chúng không tạo ra quan hệ.

Kết bằng việc hoàn tất tiến triển

Phần kết cần đưa nhiệm vụ riêng của chương đến một điểm dừng. Với chương về lời mời, hãy trở lại ba tin nhắn ở phần đầu. Cho thấy lời mời đã sửa trả lời những câu hỏi có thể trả lời và cung cấp cách hỏi về phần còn lại. Lúc này, độc giả có thể thử phiên bản của mình với sự hiểu biết vì sao mỗi phần lại có mặt.

Một bảng kiểm ngắn hoặc bài tập có thể phục vụ phần kết thực hành, nhưng không phải dạng phi hư cấu nào cũng bắt buộc có tóm tắt. Chương tự sự có thể kết bằng một quyết định hoặc hình ảnh làm thay đổi ý nghĩa của phần trước. Chương lập luận có thể nêu luận điểm đã được làm rõ và câu hỏi mà nó mở ra. Hãy chọn kết thúc xuất phát từ diễn tiến thực sự của chương.

Trước khi tuyên bố cấu trúc đã hoàn tất, hãy tóm tắt mỗi phần bằng một câu. Đọc các câu ấy theo thứ tự. Kiểm tra xem có câu hỏi rõ ràng, suy nghĩ phát triển và đích đến có ý nghĩa không. Sau đó, đọc toàn bộ phần kết bên cạnh phần mở đầu. Nếu chúng có thể thuộc về hai chương khác nhau, hãy sửa lời hứa hoặc đường nối giữa chúng trước khi trau chuốt từng câu.

Lời giải thích chỉ cách áp dụng ở tình huống khácVÍ DỤ HƯ CẤU / SO SÁNH CÁC LỰA CHỌN
Phiên bản đầu tiên

Viết lời mời thân thiện. Dùng ngôn ngữ gần gũi và rõ ràng.

Một lựa chọn khác

Nói rõ có được tham dự mà không mang hạt giống không. “Cứ đến xem dù bạn không có gì để trao đổi” trả lời câu hỏi tham gia; “Chào đón tất cả mọi người” vẫn để câu hỏi ấy mở. Sau đó kiểm tra phần còn lại của lời mời để tìm các quyết định khác người mới cần đưa ra, như khi nào đến và hỏi ở đâu về khả năng tiếp cận.

Điều gì đã thay đổi

Đoạn đã sửa nêu một điều chưa chắc chắn cụ thể, minh họa một lựa chọn khi viết và cho thấy người đọc có thể áp dụng sự phân biệt ấy ở nơi khác ra sao.

LỜI MỜI TRAO ĐỔI HẠT GIỐNG / HÀNH TRÌNH NGƯỜI ĐỌC

Chỉ rõ sự phân biệt rồi để người đọc áp dụng ở nơi khác.

Ví dụ đã hoàn thành
ĐOẠN VĂN MẪU HOÀN CHỈNH KÈM GIẢI THÍCH

“Chào đón tất cả mọi người” cho người mới biết bạn có ý thân thiện. Nó không trả lời họ có được đến buổi trao đổi hạt giống mà không mang hạt giống không.

So sánh với: “Cứ đến xem dù bạn không có gì để trao đổi.” Câu thứ hai giúp giải quyết một quyết định về việc tham gia. Nó hữu ích vì câu hỏi được trả lời, không phải vì lời lẽ ấm áp hơn.

Giờ hãy đọc phần còn lại của lời mời từ vị trí người mới. Đánh dấu một quyết định mà văn bản chưa giải đáp. Xác nhận cách bố trí thực tế trước khi thêm câu giải thích.

BOOKDRAFTLAB / TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN NGUYÊN BẢN

Mẫu minh họa được sáng tác riêng. Vận dụng phương pháp vào chất liệu của bạn.

BÂY GIỜ HÃY ÁP DỤNG VÀO BÀI VIẾT CỦA BẠN

Lập sơ đồ tiến triển chương bằng chín dòng

  1. Viết câu hỏi người đọc mang vào chương và đích đến chương hướng tới. Mô tả mỗi ý bằng một câu, không dùng tiêu đề chương làm câu trả lời.
  2. Liệt kê nhiệm vụ từng phần chính. Dưới mỗi phần, nêu ví dụ, bằng chứng hoặc lập luận giúp nó thực hiện nhiệm vụ.
  3. Viết một câu nối mỗi phần với phần tiếp theo. Khi liên hệ gượng ép, thử trình tự mới hoặc xác định bước thiếu.
  4. Viết bản nháp mở đầu và kết thúc, mỗi phần khoảng 150 từ. So sánh lời hứa của chúng, rồi sửa sơ đồ các phần để phần giữa thực sự nối được hai đầu.
Kết quả của bạn

Sơ đồ chương có câu hỏi ban đầu, trình tự các phần, ghi chú hỗ trợ, logic câu nối và cặp bản nháp mở đầu, kết thúc.

TRƯỚC KHI TIẾP TỤC

Mỗi phần có đưa độc giả đến gần câu trả lời của chương không, và bạn có thể cho thấy phần kết hoàn tất một câu hỏi mà phần mở đầu thực sự đặt ra như thế nào không?

Viết phiên bản của bạn ở đây.

0 / 3.000 ký tự

Những ghi chú này chỉ được giữ tạm trong lần truy cập hiện tại. Hãy tải một bản sao trước khi rời trang.

Câu hỏi thường gặp

Có nên dùng cùng một cấu trúc cho mọi chương không?

Một cấu trúc lặp lại có thể giúp độc giả định hướng trong sách thực hành, nhưng các chương có thể cần tỷ lệ hoặc trình tự khác nhau. Dùng tính nhất quán khi nó giúp giảm công sức đọc. Cho phép biến đổi khi một câu hỏi cụ thể đòi hỏi cách tiếp cận khác, đồng thời giữ đủ dấu hiệu để độc giả hiểu chương đang làm gì.

Chương phi hư cấu nên dài bao nhiêu?

Đủ dài để hoàn thành nhiệm vụ mà không lặp thừa. Cân nhắc độc giả, hình thức, độ dài chung của sách và bối cảnh đọc. Nếu chương liên tục dài thêm, xem nó có chứa hai câu hỏi khác nhau không. Nếu nội dung mỏng, kiểm tra có thiếu giải thích hoặc ví dụ không thay vì thêm phần độn.

Tôi có thể bắt đầu bằng câu chuyện cá nhân không?

Có, khi câu chuyện mở câu hỏi chương sẽ phát triển và bạn có thể kể có trách nhiệm. Giữ chi tiết cần thiết và cung cấp bối cảnh. Nếu mối liên hệ cần giải thích dài, thử mở trực tiếp hơn hoặc chuyển chuyện xuống sau, nơi mục đích rõ hơn.

Nguồn tham khảo và tài liệu đọc thêm

Các nguồn này hỗ trợ tìm hiểu sâu hơn. Kiểm tra yêu cầu của nhà xuất bản hoặc nền tảng liên quan trước khi gửi bản thảo.

Quay lại phía trênCác hướng dẫn khác trong bộ này

Xem kỹ hơn